Opmerkelijk

De vijftien procent-grens en de twintig procent heb ik onbesproken voorbij laten gaan. Alsof het heel gewoon is dat dit enorme archief in hoog tempo wordt ontsloten. Dat is het echter helemaal niet, het is een enorme krachttoer, het is geweldig, het is... opmerkelijk.

Een beetje een zwak boogje, maar ik wilde op dat laatste woord komen. Vanaf de start van het project op 1 april tot vrijdag 17 juli zijn er 390 scans door de invoerders als 'Opmerkelijk' aangeduid. Die bulk heb ik in samenwerking met Pim Erbee doorgenomen en daarvan dit verslag. We hebben ze verdeeld in inhoudelijke opmerkingen en invultechnische opmerkingen.

 

Invultechnische opmerkingen
Hierbij geeft iemand een toelichting bij het invoeren. Vaak gebeurt dat als een persoonsnaam is gevonden op een plek waar je het niet meteen zou verwachten. Bijvoorbeeld 'de naam staat in de marge' of 'de naam wordt in de linker onderhoek vermeld' of 'de naam staat in heel licht potlood genoteerd onderaan de brief'.

Of andere toelichtingen op de ingevoerde namen. Zoals 'waar de achternamen met potlood zijn gecorrigeerd heb ik ze beide ingevoerd' of 'Jacoba ondertekent met Jacob. Daarom toch ook maar opgenomen'. En zo zijn er meer redeneringen hoe men tot een bepaalde invoer gekomen is.

Of een invoerder corrigeert zichzelf: 'op de vorige bladzijde over dit onderwijs heb ik vergeten dhr. Aukes te vermelden als onderwijzer van kolonie 1'.

Regelmatig steek ik er ook nog iets van op. Wat ik bijvoorbeeld niet wist is dat Ossenbrugge de Nederlandse naam voor Osnabrück was. Nu ik het weet klinkt het wel logisch, ja.

Soms uit een invoerder zijn of haar twijfels of iets wel een persoonsnaam is. Enkele daarvan: 'Hoevenaar' is geen naam, maar een functie. De kolonisten die een van de grote hoeves rondom de gestichten te Ommerschans en Veenhuizen bewoonden werden hoevenaar of bouwboer genoemd. 'Is Korporaal titulaer zijn achternaam?' Nee, het wil zeggen dat hij de (ere)titel korporaal mag dragen zonder dat hij de functie uitoefent. 'Is Grietman een naam?' Nee, een functie, de provincie 'Vriesland' was opgedeeld in grietenijen en aan het hoofd daarvan stonden een 'Grietman en Assesoren'. Assessor is ook een functie, zo was bijvoorbeeld Johannes van den Bosch tweede assessor van de commissie van weldadigheid. Het wordt ook wel geschreven als adsessor.

De naam 'doove Aart heb ik niet opgenomen', schrijft een invoerder. Terecht, want op bijnamen is het lastig zoeken. En voor sommigen wellicht een verrassing: 'Oude Willem' is géén persoonsnaam! Het is de aanduiding voor een buurtschap in de nabijheid van Wateren! Ik zal de onderzoekers die bezig zijn met een boek over de geschiedenis van Wateren eens vragen waar die naam vandaan komt.

Het zal duidelijk zijn dat de invultechnische opmerkingen O-N-T-Z-E-T-T-E-N-D nuttig zijn voor de controle. Helaas zit het systeem niet zo in elkaar dat de opmerkingen volautomatisch bij de controleurs komen. Daarom wordt er met deze opmerkingen een extra controle-ronde gehouden. Heeft de controleur ook gezien dat de naam in heel licht potlood onderaan de brief stond, enzovoort enzovoort.

((We hebben het daar nog niet over gehad, maar volgens mij kunnen na die extra controle-ronde die opmerkingen weg. We indexeren welke namen op welke scans staan, ook nog aangeven waar op de scan die namen staan voert mijns inziens iets te ver. Tenzij de naam héél moeilijk te vinden is, dan zou het als een inhoudelijke opmerking behandeld kunnen worden.))

Zijdelings vormen die invultechnische opmerkingen ook een MONUMENT voor de zorgvuldigheid waarmee invoerders te werk gaan. Als iets moeilijk te lezen is, wordt van alles geprobeerd om te achterhalen wat er staat. Bijvoorbeeld door nadere studie te maken van het handschrift: 'Laatste naam als Neeben gelezen. Zie hoe de schrijver bovenaan de kolom Namen schrijft'. Of er wordt gespeurd naar een tweede vermelding op de vorige of volgende pagina, met soms een toevoeging: 'De voorletter uit de volgende scan gehaald'.

Of men gaat het internet op: 'In de tekst staat Rubsart maar hij ondertekent met Rubsaat. Rubsart komt weinig voor, maar in Norg is er een Johannes in 1845 overleden. Rubsaat komt vaker voor. Beide ingevoerd.'

Het internet op gaan kan prima werken om onduidelijk geschreven namen te achterhalen, maar het is wel goed te bedenken dat er grenzen zitten aan de 'waarheidsvinding'. Want ten aanzien van de naamsspellingen in de negentiende eeuw bestaat er geen waarheid. Wie zegt hoe betrouwbaar de burgerlijke standgegevens zijn?

Wat is daar gebeurd? Er komen twee zaalopzieners bij de ambtenaar van de burgerlijke stand en die melden dat die-en-die afgelopen nacht in het gesticht is overleden.

En hoe spel je die naam? vraagt de ambtenaar.

Nouou, zegt zaalopziener-1, volgens mij...

'Welnee joh,' zegt zaalopziener-2, 'dat is niet met een 's', dat is met een 'z'.

'Ik dacht toch...' sputtert zaalopziener-1 nog wat.

Anders gezegd, er bestaat in de negentiende eeuw geen juiste spelling. We kunnen, hoe hard we ons best ook doen, toch niet alles oplossen voor de familie-onderzoekers. Die zullen straks in alledrenten.nl moeten gaan zoeken op alle spellingsvariaties waar hun voorouder aan onderhevig is geweest.

Inhoudelijke opmerkingen
Bij dit gebruik van de knop 'Opmerkelijk' wordt er informatie gegeven over de inhoud van de scan. Soms kort, 'Bouwplan' of 'behandeling van schurft/scabies', soms uitgebreider, 'Niets nieuws onder de zon. Ook in 1837 bedenkingen van de Commissie van Toevoorzigt tegen de richting van het schoolonderwijs, waarmee kennelijk bedoeld werd de inhoud van het geschiedenis onderwijs. Van Konijnenburg is het daar kennelijk niet mee eens, omdat dit onderwijs 'zoo algemeen of oppervlakkig en tevens zoo kinderlijk eenvoudig, (...) niet zoo verwerpelijk is'.

Of bijvoorbeeld: 'Klacht over het "laakbaar" gedrag van de onderdirecteur van kolonie no.3, die in "onmin" leeft met zijn vrouw "hetgeen van tijd tot tijd tot ergerlijke toneelen aanleiding geeft, die niet altijd binnen de muren zijner Woning blijven. Die onmin is misschien ook de oorzaak dat hij zeer uithuizig is en liefst buiten de kolonien verkeert".'

Ook hierbij gaat een invoerder wel eens het internet op: 'Gerardus van Heusden vermeldt in zijn verzoekschrift aan de Permanente Commissie dat hij ridder der Militaire Willemsorde, 4e klasse, is. Ik kom hem echter niet tegen in de in Wikipedia gepubliceerde lijst van personen aan wie deze ridderorde is uitgereikt.' Wikipedia hadden ze toen nog niet, dus ik ben benieuwd of de verzoeker er mee weg is gekomen.

Zoals door Pim opgemerkt bij deze discussie op het forum kunnen die notities een functie hebben als nadere toegang. Als er een speciale eigen site met alle informatie over de koloniën van weldadigheid komt - en dat verwacht ik gezien alle ontwikkelingen toch wel binnen twee jaar - zouden ze daar als doorzoekbare lijst op komen te staan.

Voor het moment, voor op www.alledrenten.nl, zouden de opmerkingen worden gekoppeld aan de scans. Om een indruk te krijgen hoe dat er uit ziet, moet je deze link even volgen.  Daar staat alles wat er nu te vinden is over Johannes Poelman, adjunctdirecteur van het eerste gesticht te Veenhuizen vanaf de start in 1823 tot zijn dood in 1845. Daar zal heel wat meer over te vinden zijn als de brieven zijn opgenomen, want daar komt hij nogal eens in voor. Rechts naast elk resultaat zie je staan 'scan' en 'akte'. Scan spreekt voor zich, bij 'akte' kan alles geplaatst worden wat betrekking heeft op de scan, bijvoorbeeld een transcriptie of een opmerking, en daar komen dan de gemaakte inhoudelijke opmerkingen.

Na enige redactie op de teksten. Een beetje subjectiviteit, bijvoorbeeld verbazing over de betutteling die in de kolonien plaatsvindt, mag van mij best, als maar ook duidelijk wordt waar de scan over gaat en dat inhoudelijke deel niet teveel ondergesneeuwd raakt. En sommige dingen nemen we niet mee: we vinden het geweldig leuk dat een invoerder zijn 'betbetovergrootmoeder' op een scan tegenkwam en we hebben daar met hem over gemailed, maar we gaan het niet opnemen in de database. En regelmatig wordt er gemeld dat de scan wellicht mooi materiaal is voor een door mij te schrijven anecdote. Dank, dank daarvoor. Ik ga het zeker bekijken, maar zulke opmerkingen komen niet in de database.

Tenslotte nog: Nadat we bij de hiervoor al genoemde discussie over het gebruik van de knop 'Opmerkelijk' hadden gepraat, zijn er aanzienlijk meer scans voorzien van een inhoudelijke opmerking. Dat is mooi, maar voel je er ook niet toe verplicht!!

Als gezegd doen we ons best, en een heleboel mensen doen hun stinkende best, maar Rome is ook niet in één dag gebouwd en het is al geweldig als we dit archief op persoonsnamen ontsluiten en het in één keer ook inhoudelijk in kaart brengen is echt te veel gevraagd.

Wil Schackmann