Nieuws

Uniek landlopersarchief online

Ruud Lubbers, Geert Mak en Alexander Pechtold zijn verwant aan paupers uit de 19de-eeuwse armenkolonies. Zoeken in de database... 

Op 25 mei heeft het Drents Archief in het Gevangenismuseum in Veenhuizen een unieke database gelanceerd. Het betreft persoonsregisters van de 19de eeuwse Drentse armenkolonies. Hiermee ontsluit het archief een belangrijk deel van de Nederlandse geschiedenis voor het grote publiek.

De registers bevatten namen en signalementkaarten met foto's van paupers en landlopers die uit heel het land naar deze heropvoedingskolonies werden gestuurd. De database is door Alexander Pechtold online gezet. De gegevens zijn beschikbaar via de genealogische site www.drenlias.nl.

Naar aanleiding van het verschijnen van het boek Het pauperparadijs van journaliste Suzanna Jansen, die drie generaties van haar voorouders in Veenhuizen volgt, heeft een demograaf van het CBS beraamd dat ruim één miljoen Nederlanders afstamt van deze Drentse koloniepaupers. Uit de database blijkt dat de auteur deze achtergrond deelt met prominenten als Ruud Lubbers, Geert Mak, Alexander Pechtold, Jeltje van Nieuwenhoven, Thea Beckmann, Anton Pieck en Bert Haanstra.

De lancering van de database vond plaats tijdens de speciale Voorouderdag op 25 mei in het Gevangenismuseum in Veenhuizen.

De database
De database omvat een periode van 1818 tot 1921: 74.000 namen van kolonisten in de ‘dwangkolonies' (Veenhuizen en De Ommerschans) en de ‘vrije kolonies' (Frederiksoord, Willemsoord en Wilhelminaoord). Daarnaast zijn er 5.600 signalementkaarten met foto's en beschrijvingen van landlopers en bedelaars die tussen 1896 en 1901 tot Veenhuizen werden veroordeeld. De database wordt later met meer gegevens uitgebreid. De gegevens van de vrije kolonies zijn ingevoerd door vrijwilligers van de Maatschappij van Weldadigheid.

Voorouderdag in Gevangenismuseum
Rond de 1000 bezoekers van de Voorouderdag bekeken originele documenten, zochten in de database, volgden lezingen van onder meer Suzanna Jansen over Het pauperparadijs en Wil Schackmann over De proefkolonie, en workshops genealogie. Daarnaast waren er rondleidingen in het gevangenisdorp Veenhuizen en activiteiten voor de kinderen. Het Gevangenismuseum in Veenhuizen is gevestigd is in het enige bewaard gebleven paupergesticht.

pechtold.jpg




Alexander Pechtold in gesprek met schrijfster Suzanna Jansen bij de opening van de database van het landlopersarchief in het Gevangenismuseum (foto: Drents Archief)

______________________________________________________________________

Voorouders en verwanten van bekende Nederlanders

Hendrikus Franciscus Lubbers, broer van de grootvader van Ruud Lubbers, in 1897 geregistreerd op een signalementkaart van Veenhuizen

01_k.jpg 02_k.jpg 03_k.jpg 04_k.jpg
download zip

Catrinus Mak, betovergrootoom van Geert Mak, in 1853 ingeschreven in Veenhuizen

01_k.jpg
download zip

Johannes Bechtold, voorouder van Alexander Pechtold, in 1830 ingeschreven in Veenhuizen

01_k.jpg
download zip

Coenraad Antonie Dona Pieck, oom van Anton Pieck, in 1896 geregistreerd op een signalementkaart van Veenhuizen

01_k.jpg 02_k.jpg 03_k.jpg 04_k.jpg
download zip

Cornelis van Nieuwenhoven, voorouder van Jeltje van Nieuwenhoven, in 1821 als een van de eerste bewoners ingeschreven in de vrije kolonies

01_k.jpg
download zip

Gabriel Knoops, broer van de overgrootmoeder van Thea Beckmann, in 1896 geregistereerd op een signalementkaart van Veenhuizen

Albert Haanstra, neef van de grootvader van Bert Haanstra, geregistreerd op een signalementkaart van Veenhuizen

01_k.jpg 02_k.jpg 03_k.jpg 04_k.jpg
download zip

Johannes Keijzer, voorouder van Suzanna Jansen, in 1901 geregistreerd op een signalementkaart van Veenhuizen

01_k.jpg 02_k.jpg 03_k.jpg 04_k.jpg
download zip
________________________________________________________________________

Informatie over de Maatschappij van Weldadigheid en Veenhuizen
Op 1 april 1818 werd de Maatschappij van Weldadigheid opgericht, met als doel armlastige Nederlanders door boerenarbeid te verheffen. In datzelfde jaar werd op het landgoed Westerbeeksloot, gemeente Vledder, de kolonie Frederiksoord gesticht, later gevolgd door Willemsoord en Wilhelminaoord. In deze koloniën werden hoeves gebouwd waar geselecteerde gezinnen uit heel het land geplaatst werden.

De Maatschappij verkreeg daarnaast het vruchtgebruik van de vesting Ommerschans, die in eerste instantie gebruikt werd om zich misdragende kolonisten op te sluiten.
Kort daarna werden de vrije koloniën aangevuld met onvrije koloniën, toen het bestuur van de Maatschappij contracten afsloot met de overheid voor de opvang van weeskinderen, landlopers en bedelaars. In de buurschap Veenhuizen, gemeente Norg, verrezen drie gestichten (Veenhuizen I, II en III), terwijl ook de Ommerschans inmiddels gebruikt werd voor de huisvesting van bedelaars. Veteranen en arbeidershuisgezinnen, uit eigen beweging gekomen, bewoonden de huizen aan de buitenzijde van de gestichten.

Toen de Maatschappij van Weldadigheid in 1859 financieel aan de grond zat, werden de gestichten (Veenhuizen I t/m III en de Ommerschans) overgenomen door het ministerie van Binnenlandse Zaken. Later, in 1875, nam het ministerie van Justitie het beheer over en werden de gestichten officieel Rijkswerkinrichtingen. Het (deels) vrijwillige karakter verdween, evenals de vrouwen, die werden overgeplaatst.
Vanaf de Eerste Wereldoorlog kreeg de status van penitentiaire inrichting langzamerhand de overhand. Veroordeelde smokkelaars en Belgische vluchtelingen waren de eerste vreemde bewoners, maar ook gevangenen met andere vergrijpen dan bedelarij en landloperij op hun kerfstok, werden in Veenhuizen geplaatst.

Vaak gestelde vragen

Ik heb een voorouder gevonden. Kan ik nu concluderen dat hij/zij een armlastig crimineel was?

Deze conclusie is wat kort door de bocht. Landloperij en bedelarij waren in de 19e eeuw strafbaar en bij de minste of geringste aanleiding vond veroordeling plaats. Daarnaast speelt er ook nog de factor vrijwilligheid, zodat bedelaars ook op eigen verzoek geplaatst konden worden. Vooral met een strenge winter op komst verkozen bedelaars en landlopers een tijdelijk verblijf in Veenhuizen boven een leven in de buitenlucht.
Voor de vrije koloniën geldt dat, buiten de ambtenarengezinnen, de gezinnen armlastig waren en in hun plaats van herkomst onderstand hadden genoten. Van crimineel gedrag was geen sprake, zeker niet als aanleiding voor opzending naar Vledder.

Ik heb een voorouder gevonden in het bevolkingsregister van Veenhuizen en de Ommerschans. Kan ik nu concluderen dat hij/zij een bedelaar was?

Nee. De bevolkingsregisters van Veenhuizen en de Ommerschans bevatten gegevens van ambtenaren, arbeidershuisgezinnen, bedelaars en veteranen. Raadpleging van het register is noodzakelijk om te achterhalen in welke categorie uw voorouder viel.

Ik heb een voorouder gevonden. Kan ik een kopie krijgen van de inschrijving?

Maatschappij van Weldadigheid:
Dat ligt eraan. Alleen voor personen waarbij vermeld staat " Ingeschreven als wonende op hoeve..." kunnen kopieën gemaakt worden van de inschrijvingen. De onder het kopje "Bijzonderheden" vermelde gegevens zijn het resultaat van particulier onderzoek, waarbij niet vermeld is waar de gegevens uit afkomstig zijn. Deze gegevens zijn wel zeer waardevol indien u zelf een vervolgonderzoek wilt starten.
Veenhuizen:  Dat kan. Op de studiezaal van het Drents Archief kunt u een kopie maken van de inschrijving. Bent u niet in de gelegenheid om naar Assen te komen, dan kunt u ook een afdruk bestellen. Hiervoor stuurt u een e-mail naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. , onder vermelding van de naam van de persoon, zijn of haar geboortedatum en het inschrijvingsnummer. Vergeet niet om uw adresgegevens te vermelden.

Ik heb een voorouder gevonden. Kan ik nog meer over het verblijf van deze persoon in de (on)vrije koloniën te weten komen?

Maatschappij van Weldadigheid:
In de meeste gevallen wel. Een goed startpunt zijn de gegevens die onder het kopje "Bijzonderheden" bij uw voorouder zijn vermeld. Deze informatie is veelal afkomstig uit correspondentie van de lokale subcommissies met het dagelijks bestuur van de Maatschappij van Weldadigheid. Die stukken worden bewaard in het Drents Archief en zijn alleen ter plekke te raadplegen. Wel kunt u alvast het overzicht van alle archiefstukken van de Maatschappij van Weldadigheid op internet raadplegen.
Veenhuizen: Het was niet ongebruikelijk dat een persoon meerdere malen tijdens zijn leven in Veenhuizen terecht kwam. Via de inschrijvingsregisters kunt u achterhalen of dit het geval is geweest. Deze zijn alleen op de studiezaal van het Drents Archief te raadplegen. U kunt alvast de overzichten van de archiefstukken van de Maatschappij van Weldadigheid (de periode tot 1859)  en van de Rijkswerkinrichtingen te Veenhuizen (de periode vanaf 1859) op internet raadplegen. Mocht u zelf niet in staat zijn om naar Assen te komen om onderzoek te doen, dan kunt u het onderzoek ook in opdracht laten uitvoeren. Zie de Tarieven voor onderzoek op verzoek.

Ik heb een voorouder gevonden. De informatie op uw website klopt echter in het geheel niet met wat ik elders heb gevonden!

De betrouwbaarheid van de administratie van de Maatschappij van Weldadigheid is niet te vergelijken met die van de gemeentelijke Burgerlijke Stand. Bewoners van de koloniën deden vaak zelf opgave van hun personalia en waren daar niet altijd even secuur in. U kunt er van uitgaan dat de persoonsgegevens van voor de verhuizing naar de koloniën - geboortedatum, geboorteplaats - veel onzorgvuldigheden bevatten. Bent u er echter van overtuigd dat er iets onjuist is overgenomen uit de originele registers, dan kunt u dit bij ons melden. Dat kan per e-mail op Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. , onder vermelding van naam en geboortedatum van desbetreffende persoon.

Volgens uw website zat mijn voorouder in Wateren. Wat is dat?

De Maatschappij van Weldadigheid achtte een goede opleiding van groot belang. In 1823 werd derhalve te Wateren een landbouwinstituut gesticht, waar kolonistenkinderen werden opgeleid.

Bij mijn voorouder staat vermeld dat hij 'bankolonist' is. Wat betekent dat?

Dit houdt in dat uw voorouder door de Tuchtraad van de Maatschappij van Weldadigheid vanuit de vrije koloniën naar de strafkolonie, de Ommerschans, is gestuurd. Veelal was er sprake van een tijdelijke straf. In sommige gevallen werden de gestraften uiteindelijk naar de onvrije koloniën (Veenhuizen) uitgeplaatst.
In het archief van de Tuchtraad, te raadplegen op de studiezaal van het Drents Archief, kunt u meer informatie vinden over de aanleiding voor opsluiting in de strafkolonie.

Waarom werd mijn voorouder in de koloniën geplaatst? En ging hij vrijwillig?

Een veel voorkomende situatie was dat een armlastig gezin, door een lokale vertegenwoordiging van de Maatschappij van Weldadigheid of door lokale armbestuurders, werd genomineerd voor opzending. De beslissing om de opzending te aanvaarden, lag echter bij het gezin zelf. Eénmaal in de vrije koloniën aangekomen, was de weg terug niet eenvoudig. Elk gezin werd opgezadeld met een beginschuld - voor kleding, huisraad e.d. - die met de opbrengst van de hoeve moest worden afbetaald. Vertrok (iemand uit) het gezin voortijdig, dan werd gesproken van desertie.
Weeskinderen hadden geen keuze, aangezien de Maatschappij van Weldadigheid een contract had afgesloten met de Nederlandse overheid. Zij werden onder dwang opgezonden naar Veenhuizen.
Bedelaars hadden de keuze om zich vrijwillig te laten opnemen in één van de bedelaarsgestichten. In de praktijk ging er vaak wel een veroordeling aan vooraf. In de inschrijvingsregisters staat meestal vermeld in welke plaats de veroordeling heeft plaatsgevonden. Met enig geluk vindt u in het archief van de lokale rechtbank het vonnis.

Volgens uw website woonde mijn voorouder op hoeve 45 te Frederiksoord. Kan ik achterhalen of deze woning er nog steeds staat?

Er is - op het moment - geen koppeling mogelijk van de hoevenummers aan een hedendaags adres. In de 19e eeuw zijn de hoeves regelmatig omgenummerd, waardoor twee dezelfde nummers in principe naar verschillende hoeves kunnen verwijzen.

Ik wil graag weten onder welke omstandigheden mijn voorouder leefde.

In de musea De Koloniehof (vrije koloniën, te Frederiksoord) en het Gevangenismuseum (onvrije koloniën, te Veenhuizen) kunt u een impressie opdoen van hoe het dagelijkse leven van uw voorouder er uit zag.

Volgens uw website is een kind van mijn voorouder in de Ommerschans geboren. Ik vind in DrenLias echter geen geboorteakte. Hoe kan dat?

De Ommerschans lag in de provincie Overijssel en ressorteerde onder de burgerlijke gemeente (Ambt) Ommen.

Volgens uw website is een kind van mijn voorouder in Willemsoord geboren. Ik vind in DrenLias echter geen geboorteakte. Hoe kan dat?

Willemsoord ligt in de provincie Overijssel en viel destijds onder de burgerlijke gemeente Steenwijkerwold.